Lýðræði í sveitarfélögum

 

Reynsluverkefni um íbúasamráð í sveitarfélögum.

Kjarni fulltrúalýðræðisins á sveitarstjórnarstigi er að íbúar kjósa fulltrúa til að taka ákvarðanir um málefni sveitarfélags fyrir þeirra hönd. Til að geta rækt umboðsskyldur sínar þurfa kjörnir fulltrúar að vera í nánu sambandi við íbúa á milli kosninga og taka ákvarðanir með hliðsjón af þörfum og viðhorfum þeirra, að gættum heildarhagsmunum sveitarfélagsins. Slíkt stuðlar að vandaðri ákvörðunum, því íbúar eru sérfræðingar í nærumhverfinu sínu, og getur auk þess, þegar rétt er á haldið, leitt til að meiri sáttar um ákvarðanir og aukið áhuga íbúa á að taka virkari þátt í samfélaginu. Því er mikilvægt að byggja upp þekkingu í sveitarfélögum á samráði við íbúa í ákvarðanatöku. Þátttökuverkefni eins og Okkar Kópavogur o.fl. hafa verið sett á laggirnar á síðustu árum og skilað góðum árangri en slík verkefni eru bara ein af mörgum útfærslum á íbúalýðræði.

Samband íslenskra sveitarfélaga gaf á árinu 2017 út handbók umíbúasamráð og þátttöku íbúa þar sem kynntar eru markvissar aðferðir til að ná til íbúa og samþætta samráð við þá inn í ákvörðunartökuferla. Snemma á árinu 2019 setti Samband íslenskra sveitarfélaga, í samstarfi við Akureyrarbæ og með stuðningi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, á fót verkefni sem leggur áherslu á að kenna sveitarfélögum að beita þeim aðferðum sem kenndar eru í handbókinni í raunverulegum aðstæðum og afla þannig reynslu sem getur nýst fleiri sveitarfélögum í framhaldinu (setja inn tengil á verkefnislýsingu). Fjögur sveitarfélög voru valin á grundvelli umsókna til að taka þátt í verkefninu. Þau eru Akureyrarbær, Kópavogsbær, Norðurþing og Stykkishólmsbær. Lena Langlet og Anders North frá sænska sveitarfélagasambandinu, sem hafa unnið að hliðstæðum verkefnum með sænskum sveitarfélögum, eru sveitarfélögunum til ráðgjafar, ásamt sérfræðingum frá Alta. Sveitarfélögin hafa nú valið sér samráðsverkefni og fá stuðning og ráðgjöf í gegnum ferillinn á þremur vinnustofum með sænsku ráðgjöfunum og á milli þeirra frá Alta. Verkefnin sem sveitarfélög hafa valið sér eru fjölbreytt. Akureyrarbær valdi samráð um endurskipulagningu leiðakerfis Akureyrarstrætó, Kópavogsbær verkefni sem snýr að samráði við börn um innleiðingu barnasáttmálans, Norðurþing um uppbyggingu í íþróttamálum og Stykkishólmsbær uppbyggingu á leikvöllum bæjarins. Fyrsta vinnustofa verkefnisins var haldin í Kópavogi 23. ágúst 2019. Þar fengu sveitarfélögin kynningu á grunnhugmyndafræðinni frá sænskum sérfræðingunum, kynntu sínar hugmyndir um samráðsverkefni, fengu ráðgjöf um þau og hvernig vinna eigi fyrstu skref.

Önnur vinnustofan var haldin 25. október 2019. á Akureyri. Vinnustofan byrjaði á stuttri kynningu frá sænsku ráðgjöfunum um helstu áherslur og markmið íbúasamráðsverkefnisins, lykil þátttakendur og aðferðir til að virkja íbúa. Eftir þessa kynningu tóku sveitarfélögin við og kynntu stöðu sinna verkefna. Eftir hverja kynningu voru umræður og þau Anders og Lena komu með sitt álit, athugasemdir og leiðir fyrir sveitarfélög til að ná sínum markmiðum.

Norðurþing var fyrst í púltið með kynningu á uppbyggingu í íþróttamálum. Í kringum 70% barna æfa í núverandi íþróttamiðstöð, en eitt af markmiðum Norðurþings er að ná til barna sem eru ekki að nota núverandi íþróttamiðstöð og reyna að virkja þau. Markmiðið er að horfa til framtíðar og reyna að ráðstaða fjármagni sem best miðað við þarfir íbúa. Fulltrúar Stykkishólmsbæjar tóku því næst við og kynntu verkefni sitt sem snýr að uppbyggingu leikvalla í Stykkishólmi. Ungum íbúum Stykkishólms er að fjölga og því mun meiri þörf á fjölbreyttum leiksvæðum. Áhersla er á að fá álit frá notendum, bæði börnum og foreldrum, um hvernig tæki eigi að vera á leikvöllunum en einnig hvar sé best að koma upp nýju leikvöllunum. Kópavogsbær tók næst við og kynnti innleiðingu á barnasáttmála UNICEF í samráði við börn með áherslu á að ná til hópa barna sem hafa minni getu eða tækifæri til að taka þátt í samráði. Síðast en ekki síst kynnti Akureyrarbær verkefnið sitt en það er að endurskipuleggja leiðakerfi strætó. Markmiðið er að fá fleiri til að nota strætó og að breyta leiðakerfi strætó þannig að það henti sem flestum notendum. Í þessu verkefni er sérstök áhersla á þarfir ungra notenda á aldrinum 10-20 ára. Leitast verður við að fá fram hvernig notendur telja að hægt sé að gera leiðakerfið meira aðlaðandi fyrir þá.

Eftir kynningarnar frá sveitarfélögunum tóku Anders og Lena aftur við og voru með kynningar á mismunandi leiðum til að virkja íbúa, ólíkum vettvöngum sem er hægt að nota til að tala við íbúa, hvaða leiðir henta best fyrir samráð með börnum og hvað skal forðast í íbúasamráði. Anders og Lena tóku sérstaklega fyrir samráð við börn þar sem öll þátttökusveitarfélögin ætla að vinna með börnum, að einhverju eða öllu leyti, og samráð um samgöngur þar sem verkefnið sem Akureyri er með snýr að samgöngum. Þegar kemur að íbúasamráði er mikilvægt að átta sig að því að það er ekki til ein rétt leið sem hentar öllum, það eru margar ólíkar leiðir sem hægt er að fara og mikilvægt er að velja leið sem passar vel bæði fyrir sveitarfélagið og það verkefni sem unnið er að.

Síðasta vinnustofan verður haldin 27. mars 2020. Þá eiga sveitarfélögin að vera búin að halda samráðsviðburði, vinna úr niðurstöðum samráðs og meta hvernig til tókst. Í þessari síðustu vinnustofu verður farið yfir reynslu og árangur og sveitarfélögin munu fá fræðslu frá sænsku ráðgjöfunum um gerð meginreglna um íbúasamráð til að leggja til grundvallar við áframhaldandi íbúasamráð í sveitarfélögunum. Hið endanlega markmið er að sveitarfélögin komi sér upp samráðsmenningu þannig að það sé öllum ljóst, bæði íbúum, starfsfólki og kjörnum fulltrúum, hvenær og hvernig sveitarfélagið ætlar að ástunda íbúasamráð. Jafnframt er ætlunin að halda opið málþing fyrir sveitarfélög þar sem þátttökusveitarfélögin munu miðla af reynslu sinni. Það er einnig þáttur í verkefninu að tveir meistaranemar í opinberri stjórnsýslu við Háskóla Íslands fylgjast með verkefninu og gera fræðilega úttekt á framkvæmd þess og árangri.

Haustþing sveitarstjórnarþings Evrópuráðsins 2019

Sveitarstjórnarþing Evrópuráðsins, kemur saman tvisvar á ári að vori og hausti. Yfirskrift haustþingsins 2019 var „Bæjarstjórar standa vörð um lýðræðið“. Guðmundur Ari Sigurjónsson bæjarfulltrúi á Seltjarnarnesi og Bjarni Jónsson fulltrúi í sveitarstjórn Skagafjarðar tóku þátt í haustþinginu, ásamt æskulýðsfulltrúanum Lilju Hrund Lúðvíksdóttur, varabæjarfulltrúa í Garðabæ, og Önnu G. Björnsdóttur ritara íslensku sendinefndarinnar. Á þinginu voru samþykktar uppfærðar leiðbeiningar um þátttöku íbúa í ákvörðunartökuferlum, sem eiga fullt erindi við íslensk sveitarfélög.

Tilefni er líka til að vekja athygli á umræðum um tvö efni, sem þingið á án efa eftir fjalla nánar um á næstu þingum, þar sem þau brenna á evrópskum sveitarfélögum, þ.e. um sífellt meira krefjandi starfsaðstæður kjörinna fulltrúa og snjallborgatækifæri og -áskoranir. Þá voru á þinginu afgreiddar hefðbundnar skýrslur um framkvæmd kosninga í aðildarríkjum og stöðu sveitarstjórnarstigsins í þeim gagnvart Evrópusáttmála um sjálfsstjórn sveitarfélaga. Þar bar hæst skýrslu um umdeildar sveitarstjórnarkosningar í Tyrklandi og skýrslu um stöðu sveitarstjórnarstigsins í Rússlandi. Nánari upplýsingar í minnisblaði ritara og á heimasíðu þingsins.  

Norrænt um lýðræði og stjórnunarmál sveitarfélaga 2019

Tengiliðahópur norrænu sveitarfélagasambandanna um lýðræði og stjórnun hittist árlega til skiptist í löndunum til að ræða það sem efst er á baugi í lýðræðis- og stjórnunarmálum í löndunum. Þetta eru mjög gagnlegir fundir og sambandið hefur í gegnum árin fengið ómetanlegar upplýsingar og tengiliði í gegnum þá, t.d. um íbúalýðræðismál, nám fyrir kjörna fulltrúa og margt fleira.

2019 fundurinn var haldinn í Drammen, Noregi 15.-16. maí sl. Drammen var valið sem fundarstaður þar sem sveitarfélagið hefur fengið margar alþjóðlegar viðurkenningar fyrir endurreisnarstarf sitt en því tókst á nokkrum árum að breyta Drammen úr mengaðri iðnaðarborg í borg sem býður íbúum sínum upp á aðlaðandi og umhverfisvænt umhverfi þar sem áður stóðu mengandi pappírsverksmiðjur. Í samantekt um fundinn er nánari kynning á því endurreisnastarfi, svo og hvernig unnið er að sameiningu Drammen við tvö nágrannasveitarfélög í samræmi við sameiningarátak norsku ríkisstjórnarinnar. Á fundinum var fjallað um stöðu staðbundins lýðræðis í löndunum, kynnt var á ný samanburðarskýrsla á sjáfsforræði norræna sveitarfélaga, fjallað var um kosningaþátttöku og – herferðir til að fá fleiri til að kjósa, árangursmælitæki fyrir sveitarfélög og umbótaverkefni á sveitarstjórnarstigi sem unnið hefur verið að í öllum norrænu ríkjunum, nema Íslandi á undanförnu árum.

Málþing um íbúasamráð og þátttöku íbúa – lykilþættir og reynsla

Samband íslenskra sveitarfélaga stóð fyrir málþingi í samvinnu við Sveitarstjórnarþing Evrópuráðsins[1] og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið. Markmið þess var að miðla þekkingu og reynslu til sveitarfélaga um hvernig sé hægt að stunda markvisst og árangursríkt íbúasamráð og virkja íbúa til jákvæðrar þátttöku. Jafnframt hafði sambandið væntingar um að málþingið gæti orðið grundvöllur að því að til yrði samráðsvettvangur sveitarfélaga um þessi málefni.


Evrópska lýðræðisvikan 10 ára

Á vorfundi Sveitarstjórnarþings Evrópuráðsins 2017 fögnuðu þingfulltrúar tíu ára afmæli Evrópsku lýðræðisvikunnar (ELDW) sem hleypt var af stokkunum til að hvetja sveitarfélög til að standa fyrir íbúalýðræðisviðburðum í þeirri viku í október sem Sveitarstjórnarsáttmálinn tók gildi. Yfir þúsund bæir, borgir og svæði hafa tekið þátt í verkefninu og skipulagt fjölbreyttar aðgerðir.

GunnarAxelGunnar Axel Axelsson, bæjarfulltrúi í Hafnarfirði og einn þriggja fulltrúa í íslensku sendinefndinni ávarpaði þingið og sagði frá þróun íbúalýðræðis hjá íslenskum sveitarfélögum frá efnahagshruninu 2008 og verkefnum sem íslensk sveitarfélög og sambandið hafa unnið að á þessu sviði síðustu ár, m.a. handbók um íbúalýðræði fyrir sveitarfélög sem verður væntanlega gefið út í haust í tengslum við málþing fyrir sveitarfélög um íbúalýðræði. Á málþinginu er einnig ætlunin að kynna Evrópsku lýðræðisvikunni í samstarfi við Sveitarstjórnarþingið.

 

 

Námsferð fyrir sveitarstjórnarmenn í ágúst 2016

Sambandið stóð, með aðstoð sænska sveitarfélagasambandsins, fyrir hópferð sveitarstjórnarmanna til Svíþjóðar í lok ágúst 2016 til að kynna sér íbúasamráð í sænskum sveitarfélögum.  Sænska sambandið hefur undanfarin ár, á grundvelli stefnumótandi áherslu landsþings þess, unnið að því að aðstoða sænsk sveitarfélög við að byggja upp kunnáttu og reynslu í íbúasamráði. Áherslan er á að samþætta íbúasamráð inn í ákvörðunarferla og á aðferðarfræði til að ná til rétts hóps íbúa út frá þeim álitaefnum sem eru til umfjöllunar hverju sinni.  Þrjú sveitarfélög af mismunandi stærð voru heimsótt og hópurinn fékk heils dags kynningu hjá sérfræðingum sænska sveitarfélagasambandsins í Stokkhólmi.  Var mikil ánægja með ferðina og hér er skýrsla þar sem er gerð grein fyrir þeim kynningum sem hópurinn fékk.

 

 

Norrænt um lýðræði og stjórnun frá 2012

Árlega halda starfsmenn norrænu sveitarfélagasambandanna, sem sinna verkefnum um lýðræði og stjórnun, samráðsfund til skiptis í hinum norrænu ríkjum. Á fundinum, sem að þessu sinni var haldinn á Álandseyjum í júní 2012, kom margt fram sem áhugavert er fyrir íslenska sveitarstjórnarmenn og starfsmenn sveitarfélaga, m.a. hvernig Finnar eru að vinna að sameiningum sveitarfélaga, hvað samböndin eru að gera til að efla íbúalýðræði, um endurskoðun sveitarstjórnarlaga, hvernig áhersla er á að fólk geti valið þjónustuveitendur innan velferðarþjónustunnar, hversu mismunandi þjónustan geti verið á milli sveitarfélaga, nýjar stjórnunaraðferðir til að ná meiri hagræðingu og árangri, nám fyrir kjörna og ráðna stjórnendur sveitarfélaga o.fl. Hér að neðan má finna samantekt sviðsstjóra þróunar- og alþjóðasviðs eftir fundinn.

  1. Hvernig er unnið að íbúalýðræði í norrænum grannríkjum

  2. Breytingar á sveitarfélagaskipaninni í norrænum grannríkjum

  3. Nýmæli í stjórnun sveitarfélaga í norrænum grannríkjum, þróunarverkefni og námstilboð

 

Námskeið um lýðræði í sveitarfélögum frá 2010

Samband íslenskra sveitarfélaga stóð fyrir námskeiði um lýðræði í sveitarfélögum 6. september 2010. Leiðbeinendur voru tveir danskir sérfræðingar sem hafa mikla reynslu af ráðgjöf í lýðræðismálum fyrir dönsk sveitarfélög. Þau eru Søren Frilander ráðgjafi hjá danska sveitarfélagasambandinu, KL,  og Anne Torzen, blaðamaður og ráðgjafi en hún stýrir einnig Miðstöð um íbúasamráð, sjá www.centerforborgerdialog.dk.

Í Danmörku hefur lýðræði á sveitarstjórnarstigi verið í brennidepli eftir veigamiklar breytingar á sveitarstjórnarstiginu, sem fólu í sér sameiningar sveitarfélaga og flutning verkefna til þeirra.  KL hleypti í kjörfarið af stað lýðræðisverkefni sem beinist af því að uppfræða sveitarfélög um lýðræðismál og skapa umræður og farvega fyrir nýsköpun í lýðræðismálum.

Á námskeiðinu var sjónum beint að þróun lýðræðisins með sérstakri áherslu á íbúalýðræði. Farið var yfir ávinninga, hvað beri að varast og hvaða leiðir komi til greina. Sagt var frá reynsludæmum frá Danmörku.

Á námskeiðinu kynnti Garðabær lýðræðisstefnu sína en það er eina íslenska sveitarfélagið sem vitað er til að hafi samþykkt slíka stefnu.

Námskeiðið var í tvennu lagi. Annars vegar fyrir embættismenn og hins vegar fyrir pólítíska fulltrúa. Mikil ánægja var með námskeiðið og finna má hljóðupptökur, í tvennu lagi, af fyrirlestrunum og p.p.kynningar.  Allt þetta efni ásamt ýmsum tenglum um lýðræðismál má nálgast á síðu námskeiðsins.


Málþing um lýðræði í sveitarfélögum haustið 2009

Lýðræðishópur sambandsins stóð í samvinnu við Stofnun stjórnsýslufræða og stjórnmála við HÍ, fyrir málþingi um lýðræðismál í sveitarfélögum þann 19. ágúst 2009 sem ætlað var að vera inngangur og grunnur að umræðum um lýðræðismál í sveitarfélögum.

Erindi frá málþinginu:

  • Dagur B. Eggertsson kynnir hugmyndir og tillögur lýðræðishóps sambandsins, m.a. um siðareglur á sveitarstjórnarstigi og miðlæga siðanefnd.
  • Gunnar Helgi Kristinsson prófessor fjallar um það áfall sem fulltrúalýðræðið varð fyrir í efnahagshruninu, hlutverk sveitarfélaga í að endurbyggja traust á lýðræðiskerfinu og mismunandi leiðir til að styrkja lýðræðið í sveitarfélögum.
  • Magnús Karel Hannesson, sviðsstjóri rekstrar- og útgáfusviðs sambandsins, kynnir markmið og áhrif tillagna um persónukosningar til sveitarstjórna í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna sem lagt hefur verið fram á Alþingi.
  • Samantekt um tillögur um persónukosningar til sveitarstjóra, siðareglur og siðanefnd sveitarfélaga.
  • Minnisblað Gunnars Helga Kristinssonar prófessors um lýðræðismál.

 


Evrópsk lýðræðisvika

Evrópuráðið hvetur sveitarfélög í aðildarríkjum sínum til skipuleggja lýðræðisviku í kringum 15. okt. en þann dag árið 1985 var Evrópusáttmáli um sjálfstjórn sveitarfélaga opnaður til undirritunar. Markmiðið með slíkri lýðræðisviku er að auka vitund íbúa og annarra um mikilvægi  hins staðbundna lýðræðis í sveitarfélögum og þátttöku íbúa í því. Á heimasíðu átaksins er upplýsingar og hugmyndir um skipulag viðburða. Það gæti verið áhugavert fyrir íslensk sveitarfélög að nýta þessa umgjörð Evrópuráðsins fyrir samræður við íbúa um lýðræðismál í ljósi aðstæðna á Íslandi í dag.